PHÚC LỢI VÀ XÃ HỘI TRUNG LƯU: TỪ BẢO ĐẢM AN SINH ĐẾN KIẾN TẠO NĂNG LỰC PHÁT TRIỂN

Trong quá trình chuyển đổi từ quốc gia thu nhập trung bình lên thu nhập cao, một trong những thay đổi quan trọng nhất không chỉ diễn ra trong cơ cấu kinh tế mà còn trong cấu trúc xã hội. Khi thu nhập tăng, nghèo đói giảm và đô thị hóa mở rộng, một bộ phận ngày càng lớn dân cư dịch chuyển từ trạng thái bảo đảm những nhu cầu cơ bản sang nhu cầu về giáo dục chất lượng cao, chăm sóc sức khỏe, nhà ở, môi trường sống, an toàn kinh tế và cơ hội phát triển. Chính quá trình đó tạo ra nền tảng của một xã hội trung lưu.

Tuy nhiên, xã hội trung lưu không đơn giản là một xã hội có nhiều người đạt một ngưỡng thu nhập nhất định. Một tầng lớp trung lưu bền vững phải có khả năng duy trì mức sống, tích lũy tài sản, đầu tư cho thế hệ tiếp theo và chống chịu được trước các cú sốc. Một hộ gia đình có thu nhập tương đối khá nhưng có thể nhanh chóng rơi xuống nhóm thu nhập thấp nếu gặp thất nghiệp kéo dài, bệnh tật, chi phí giáo dục lớn hoặc biến động kinh tế. Vì vậy, mở rộng tầng lớp trung lưu phải đồng thời với xây dựng một hệ thống phúc lợi có khả năng bảo vệ những thành quả phát triển mà các hộ gia đình đã đạt được.

Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy về phúc lợi. Phúc lợi không nên chỉ được xem là chính sách dành cho người nghèo hoặc nhóm yếu thế. Trong một xã hội đang tiến tới thu nhập cao, phúc lợi cần trở thành hạ tầng xã hội của phát triển, cung cấp những dịch vụ nền tảng mà mọi người dân có thể tiếp cận với chất lượng phù hợp. Giáo dục, y tế, nhà ở, bảo hiểm xã hội, chăm sóc trẻ em, chăm sóc người cao tuổi và các dịch vụ việc làm vì thế vừa là chính sách xã hội, vừa là đầu tư vào năng lực con người.

Một hệ thống phúc lợi tốt còn có thể tạo ra hiệu ứng kinh tế đáng kể. Khi người dân giảm bớt nỗi lo về bệnh tật, tuổi già, giáo dục con cái và những cú sốc thu nhập, họ có điều kiện chuyển một phần tiết kiệm phòng ngừa sang tiêu dùng và đầu tư. Một tầng lớp trung lưu lớn và có cảm giác an toàn sẽ tạo ra thị trường nội địa rộng hơn cho giáo dục, y tế, văn hóa, du lịch, tài chính, công nghệ và các dịch vụ chất lượng cao. Phúc lợi vì thế không đối lập với tăng trưởng; phúc lợi được thiết kế tốt có thể tạo ra năng lực tăng trưởng mới.

Đối với Việt Nam, vấn đề chính sách trong giai đoạn tới không chỉ là “giảm nghèo thêm bao nhiêu”, mà còn phải đặt câu hỏi: làm thế nào để những người đã thoát nghèo không quay trở lại nghèo, những người có thu nhập trung bình có thể trở thành trung lưu và tầng lớp trung lưu có thể phát triển ổn định qua nhiều thế hệ?

Điều đó đòi hỏi chuyển từ phúc lợi bảo trợ sang phúc lợi phát triển: từ hỗ trợ khi rủi ro xảy ra sang đầu tư trước vào năng lực con người; từ chính sách chủ yếu hướng tới nhóm nghèo sang hệ thống dịch vụ xã hội cơ bản có tính phổ quát; từ mục tiêu bảo đảm mức sống tối thiểu sang tạo dựng an toàn, cơ hội và khả năng dịch chuyển xã hội.

Nếu Việt Nam hướng tới trở thành quốc gia thu nhập cao, thì cùng với xây dựng một nền kinh tế có năng suất cao cần phải kiến tạo một xã hội trung lưu rộng lớn, có năng lực và có khả năng chống chịu. Khi đó, phúc lợi không còn nằm ở phần cuối của quá trình phân phối thành quả tăng trưởng, mà trở thành một trong những điều kiện tạo ra chính sự tăng trưởng bền vững ấy.

Việt Hà

Viện Khoa học Kinh tế và Kinh doanh quốc tế