Đầu tư vào hạ tầng tri thức
Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển mạnh sang mô hình dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và dữ liệu, năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia không còn được quyết định chủ yếu bởi tài nguyên thiên nhiên hay vốn đầu tư, mà bởi chất lượng của hạ tầng tri thức. Nếu đường cao tốc kết nối các trung tâm kinh tế, thì sách khoa học, sách chuyên khảo, cơ sở dữ liệu học thuật và hệ thống xuất bản khoa học chính là "đường cao tốc" của tri thức, kết nối kết quả nghiên cứu với nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp, trường đại học và toàn xã hội.
Trong cấu trúc của hạ tầng tri thức, sách khoa học và sách chuyên khảo giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khác với các bài báo khoa học thường tập trung vào một phát hiện hoặc một khía cạnh chuyên môn, sách chuyên khảo cho phép hệ thống hóa toàn diện tri thức, xây dựng khung lý thuyết, tổng kết thực tiễn và đề xuất các giải pháp chính sách có chiều sâu. Đây là hình thức lưu giữ và truyền tải tri thức có giá trị bền vững, góp phần hình thành nền tảng học thuật của một quốc gia.
Ở nhiều quốc gia phát triển, các trường đại học và viện nghiên cứu không chỉ được đánh giá qua số lượng bài báo quốc tế mà còn thông qua số lượng và chất lượng các bộ sách chuyên khảo, giáo trình và các công trình tổng thuật khoa học. Chính những xuất bản phẩm này tạo nên "ký ức học thuật" của quốc gia, giúp tích lũy tri thức qua nhiều thế hệ, đồng thời trở thành nguồn tài liệu nền tảng cho đào tạo, nghiên cứu, hoạch định chính sách và đổi mới sáng tạo.
Đối với Việt Nam, đầu tư vào hạ tầng tri thức cần được mở rộng từ đầu tư cho phòng thí nghiệm, chuyển đổi số và nghiên cứu phát triển sang đầu tư cho hệ sinh thái xuất bản khoa học. Điều này bao gồm hỗ trợ biên soạn sách chuyên khảo, xây dựng các tủ sách nghiên cứu theo lĩnh vực, phát triển nhà xuất bản học thuật có uy tín, số hóa sách khoa học, xây dựng thư viện số quốc gia và tạo cơ chế để các công trình nghiên cứu được chuyển hóa thành sách phục vụ cộng đồng khoa học và xã hội.
Đồng thời, cần khuyến khích các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng tham gia đầu tư thông qua các quỹ tài trợ xuất bản, cơ chế đặt hàng sách chuyên khảo, chương trình đồng tài trợ xuất bản và các mô hình xã hội hóa tri thức. Khi kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành những bộ sách có chất lượng, giá trị của khoa học không chỉ dừng lại ở các chỉ số công bố mà còn trở thành tài sản tri thức phục vụ lâu dài cho sự phát triển đất nước.
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, dữ liệu có thể được tạo ra rất nhanh, nhưng tri thức có giá trị vẫn cần được kiểm chứng, hệ thống hóa và tích lũy. Chính sách đầu tư vào hạ tầng tri thức vì vậy không nên chỉ tập trung vào công nghệ, mà cần coi sách khoa học và sách chuyên khảo là một loại hạ tầng mềm chiến lược, có khả năng lưu giữ, lan tỏa và chuyển giao tri thức giữa các thế hệ. Mỗi cuốn sách chuyên khảo chất lượng không chỉ là kết quả của một công trình nghiên cứu, mà còn là một "viên gạch tri thức" góp phần xây dựng nền tảng phát triển quốc gia. Đầu tư cho sách khoa học vì thế cũng chính là đầu tư cho năng lực tư duy, năng lực đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong dài hạn.
Viết bình luận: