VIỆN KHOA HỌC KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ

Tóm lược

• Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi nhanh chóng cấu trúc việc làm và yêu cầu kỹ năng trên phạm vi toàn cầu.
• Khoảng 59% lực lượng lao động toàn cầu sẽ cần được đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng trước năm 2030 để thích ứng với chuyển đổi số và AI.
• Lợi thế cạnh tranh của quốc gia đang chuyển từ lao động chi phí thấp sang lao động có kỹ năng số, khả năng học tập liên tục và đổi mới sáng tạo.
• Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Điều này đòi hỏi một chiến lược phát triển nguồn nhân lực dựa trên kỹ năng thay vì chỉ dựa trên bằng cấp.
• Báo cáo này đề xuất Khung kỹ năng số quốc gia 5 nhóm năng lực cùng sáu nhóm giải pháp chính sách nhằm nâng cao khả năng thích ứng của lực lượng lao động trong nền kinh tế số.

1. Vấn đề chính sách

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây và tự động hóa đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động toàn cầu. Nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước chủ yếu thay thế sức lao động thủ công thì AI đang từng bước hỗ trợ hoặc thay thế cả những hoạt động mang tính nhận thức như phân tích dữ liệu, lập kế hoạch, biên tập văn bản, dịch thuật, thiết kế và lập trình.

Điều này đặt ra một yêu cầu hoàn toàn mới đối với chính sách phát triển nguồn nhân lực. Câu hỏi không còn là "đào tạo thêm bao nhiêu lao động" mà là đào tạo những kỹ năng nào để người lao động có thể làm việc cùng AI thay vì bị AI thay thế.

OECD (2023) cho rằng chuyển đổi số đang làm thay đổi yêu cầu kỹ năng ở gần như mọi ngành nghề, kể cả những công việc truyền thống. Trong khi đó, Báo cáo Future of Jobs 2025 của World Economic Forum dự báo khoảng 59% lực lượng lao động toàn cầu sẽ cần được đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng trước năm 2030, đồng thời các kỹ năng tăng trưởng nhanh nhất đều liên quan đến AI, dữ liệu, tư duy phân tích và khả năng học tập liên tục (World Economic Forum, 2025).

Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội. Quốc gia có thể tận dụng lợi thế dân số trong độ tuổi lao động nếu quá trình đào tạo được chuyển đổi kịp thời theo hướng phát triển kỹ năng số và kỹ năng đổi mới sáng tạo. Ngược lại, nếu chậm thích ứng, khoảng cách về năng suất lao động sẽ tiếp tục gia tăng trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến.

2. Những thay đổi căn bản của thị trường lao động

Quá trình số hóa đang tạo ra ba xu hướng lớn.

Thứ nhất, cấu trúc nghề nghiệp thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo truyền thống. Nhiều kỹ năng chuyên môn có thể trở nên lỗi thời chỉ sau vài năm, trong khi các chương trình đào tạo đại học thường kéo dài từ bốn đến năm năm.

Thứ hai, giá trị của kỹ năng đang vượt lên trên giá trị của bằng cấp. Các doanh nghiệp ngày càng tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng số thay vì chỉ dựa trên chứng chỉ học thuật.

Thứ ba, AI làm thay đổi bản chất của hầu hết các công việc. Người lao động không nhất thiết cạnh tranh với AI mà cần học cách phối hợp hiệu quả với AI để nâng cao năng suất. Điều này làm xuất hiện khái niệm "AI-augmented workforce" – lực lượng lao động được tăng cường bởi AI.

Những thay đổi trên cho thấy hệ thống giáo dục và đào tạo cần chuyển mạnh từ mô hình "đào tạo một lần cho cả cuộc đời" sang mô hình "học tập suốt đời", trong đó việc cập nhật kỹ năng trở thành một quá trình liên tục.

3. Khung kỹ năng mới cho nền kinh tế số

Trên cơ sở tổng hợp các khuyến nghị của OECD, World Economic Forum và UNESCO, có thể đề xuất Khung kỹ năng số quốc gia gồm năm nhóm năng lực cốt lõi.

Nhóm 1. Kỹ năng số nền tảng. Bao gồm sử dụng thành thạo các nền tảng số, khai thác dữ liệu, cộng tác trực tuyến, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đây là điều kiện tối thiểu để tham gia thị trường lao động hiện đại.

Nhóm 2. Kỹ năng AI và dữ liệu. Người lao động cần biết sử dụng AI tạo sinh, xây dựng câu lệnh (prompt), đánh giá độ tin cậy của kết quả, trực quan hóa dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu. Không cần lập trình AI, nhưng hầu hết sẽ cần khả năng làm việc cùng AI.

Nhóm 3. Kỹ năng tư duy bậc cao. Bao gồm tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức hợp, sáng tạo, tư duy hệ thống và ra quyết định dựa trên bằng chứng. Đây là nhóm kỹ năng tạo ra giá trị mà AI khó có thể thay thế.

Nhóm 4. Kỹ năng xã hội. Khả năng giao tiếp, làm việc nhóm, đàm phán, lãnh đạo, và phối hợp liên ngành sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng trong môi trường làm việc số.

Nhóm 5. Năng lực học tập suốt đời. Khả năng tự học, cập nhật công nghệ mới, thích ứng với thay đổi và tái đào tạo sẽ quyết định khả năng duy trì việc làm trong dài hạn.

4. Hàm ý chính sách cho Việt Nam

Để hình thành lực lượng lao động thích ứng với nền kinh tế số, cần triển khai đồng thời sáu nhóm giải pháp.

Thứ nhất, xây dựng Khung kỹ năng quốc gia cho nền kinh tế số, thống nhất giữa giáo dục, đào tạo nghề và thị trường lao động.

Thứ hai, tích hợp AI, dữ liệu, an toàn số và tư duy số vào chương trình giáo dục phổ thông, đại học và đào tạo nghề.

Thứ ba, chuyển mạnh từ đào tạo theo bằng cấp sang đào tạo theo năng lực và kỹ năng; công nhận các chứng chỉ kỹ năng số quốc tế trong hệ thống đánh giá nghề nghiệp.

Thứ tư, thiết lập Quỹ quốc gia hỗ trợ đào tạo lại (reskilling) và nâng cao kỹ năng (upskilling), ưu tiên các ngành chịu tác động mạnh của AI.

Thứ năm, khuyến khích doanh nghiệp tham gia đồng thiết kế chương trình đào tạo với các cơ sở giáo dục, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn.

Thứ sáu, xây dựng hệ thống dự báo kỹ năng quốc gia dựa trên dữ liệu lớn và AI nhằm cập nhật thường xuyên nhu cầu nhân lực của từng ngành, từng địa phương.

Thông điệp chính sách

Trong nền kinh tế số, lợi thế cạnh tranh của quốc gia không còn được quyết định chủ yếu bởi quy mô lực lượng lao động mà bởi khả năng học hỏi nhanh hơn, thích ứng nhanh hơn và đổi mới nhanh hơn. Vì vậy, chính sách phát triển nguồn nhân lực cần chuyển trọng tâm từ "đào tạo để có bằng cấp" sang "đào tạo để hình thành năng lực". Đầu tư cho kỹ năng số, kỹ năng AI và học tập suốt đời không chỉ là chính sách giáo dục mà còn là chính sách tăng năng suất, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm tăng trưởng bền vững trong kỷ nguyên số.

Tài liệu tham khảo

1. OECD (2023) OECD Skills Outlook 2023: Skills for a Resilient Green and Digital Transition. Paris: OECD Publishing.
2. OECD (2024) OECD Digital Economy Outlook 2024, Volume 2. Paris: OECD Publishing.
3. UNESCO (2024) Global Education Monitoring Report 2024/25. Paris: UNESCO.
4. World Economic Forum (2025) The Future of Jobs Report 2025. Geneva: World Economic Forum.
5. International Labour Organization (ILO) (2024) World Employment and Social Outlook: Trends 2024. Geneva: ILO.
6. World Bank (2023) World Development Report 2023: Migrants, Refugees, and Societies (các phân tích về kỹ năng và thị trường lao động số).
7. OECD (2024) Digital Skills. OECD Policy Papers.

BAO-CAO-CHINH-SACH-2